Soru Sor...!

CEVAP » Genel

Şistozoma hastalıkları nelerdir?

(1 post)
  1. cevapci
    Key Master


    BİLHARZİYA HASTALIKLARI

    Bilharziya ya da şistozoma hastalıkları, şistozoma (Schistosoma) türünden solucanların yolaçtığı hastalıklardır. Türlerine göre, insan organizmasında barsak, boşaltım sistemi ya da karaciğer— dalak hastalıklarına yolaçarlar.

    Evrimleri çok karmaşık olan şistozomalar, zorunlu ara konakları olan tatlı su yumuşakçalarından ayrıldıktan sonra, insana ulaşana kadar birçok engelle karşılaşırlar. Ne var ki, çeşitli yaşam koşullarına kendilerini uydurabilmelerinden ötürü, yolaçtıkları hastalıklar dünyada en yaygın (100 milyon hasta) asalak hastalıklarıdır.

    İnsanlarda başlıca üç şistozoma türü hastalığa yolaçar:

    — Schistosoma haematobium (boşaltım sistemini ve üreme-boşaltım sistemlerini etkiler);

    — Schistosoma mansoni (barsak bilharziya hastalığına yolaçar);

    — Schistosoma japonicum (Uzakdoğu’da görülen karaciğer-dalak bilharziya hastalığının sorumlusudur).

    Ayrıca, daha ender raslanan Schistosoma intercalatum türü, göden barsağı bilharziya hastalıklarına yolaçar.

    BULAŞMA BİÇİMİ

    Gelişme çevrimi

    Ana çizgileriyle birbirinin aynı olan her üç şistozoma türünde de, bir tatlı su yumuşakçasının ara konak ödevi görmesi zorunludur.

    Bilharziya hastalıklarına yakalanmış kişilerin, sidik ve dışkılar aracılığıyla dışarı atılan yumurtaları, kendilerine uygun bir ortam (25°C sıcaklıkta tatlı sular) bulduklarında çatlayarak kurtçuklarını dışarı salarlar. Çevreleri kirpiklerle çevrili bu kurtçuklara «mirasidyum» adı verilir.

    Mirasidyumlarm yaşamlarını sürdürebilmeleri için, 24 saat içinde bir yumuşakçanın bedenine yerleşmeleri gereklidir. Her türün gelişmesi için gerekli yumuşakçalar ayrıdır (Schistosoma mansoni için biomphalaria, Schistosoma haematobium için bulinus, Schistosoma japonicum için oncomelania türleri). Asalak, bu canlıların pankreas ve karaciğerlerinde yuvalanarak çoğalmaya başlar.

    Yerleşmenin otuzuncu gününde, yumuşakçada kuyrukları çatallı, 0,5 mm boyunda binlerce serkerya oluşmuştur. Bu yavru asalakların yaşamlarını sürdürebilmeleri için, en çok 24 saat içinde asıl konaklarına ulaşmaları gereklidir. Bu süre içinde asıl konaklarına ulaşamazlarsa ölürler. Sözkonusu son konaklar memeliler ve insanlardır. Suda rasladıkları insanların yumuşamış derilerine yapışır, sonra salgıladıkları bir salgıyla deriyi eriterek geçerler. Asalak, organizmaya deri yoluyla girdikten sonra, kana geçerek dolaşıma katılır.

    Kanın akış yönünü izleyerek ilerleyen serkeryalar, toplardamarlar yoluyla sağ kalp, akciğerler, sol kalbe gelir ve atardamar sistemine geçerler. Mide atardamarlarından geçip, mezenter atardamarlarından ve mezenter toplardamarlarından kapı toplardamarı aracılığıyla karaciğere ulaşır ve orada toplardamar sistemi içine yerleşirler. Kurtçuklar bu toplardamarlarda 20 gün içinde olgunlaşırlar (yaşamları 20 yıl kadar sürer).

    Toplardamarlarda çiftleştikten sonra, döllenmiş dişiler dolaşımın ters yönünde doğru yol alarak göden barsağının toplardamar ağına ulaşırlar. Schistosoma mansoni türleri orada yerleşerek, barsak çeperine yumurtlarlar. Schistosoma haematobium türü dişiler ise, yolculuklarını sürdürerek, sidik torbası damar ağına geldiklerinde yumurtlarlar (sidik torbası çeperine).

    Göden barsağı, bütün şistozoma türleri için bir kavşak bölgesidir. Bu, göden barsağında yapılacak bir biyopsinin, bütün bilharziya hastalıkları çeşitlerini ortaya çıkarmada ne kadar önem taşıdığını kanıtlar.

    Bulaşmayı kolaylaştırıcı etmenler

    Bilharziya hastalıklarının nedeni olan serkeryalar, insana sudan bulaştıkları için, bulaşmayı kolaylaştıran çeşitli etmenler vardır.

    Yaş

    Su birikintileri çevresinde oynayan ya da dere ve göllerde yüzen çocuklara, asalak çok daha kolay bulaşır. Çocuklar çoğunlukla günün en sıcak saatlerinde suya girerler; oysa bu saatler, yumuşakçaların en çok miktarda serkerya saldıkları saatlerdir.

    Meslek

    Asalağın bedene girmesine en açık meslekler çiftçilik ve sulama işçiliğidir.

    Su kaynaklarının değerlendirilmesi

    Yeni toprakları tarıma açmak amacıyla barajlar, sulama kanalları yapma çalışmaları, bir yandan da bilharziya hastalıklarının yayılmasını kolaylaştırırlar.

    ÇEŞİTLİ BİLHARZİYA HASTALIKLARI

    Schistosoma haematobium ve üreme-boşaltım sistemi bilharziya hastalıkları

    Çok eskiden beri bilinen bu hastalık (İ.Ö. X. yüzyıldan kalma Mısır mumyalarında, kireçlenmiş asalak yumurtaları bulunmuştur), dünyanın belirli bir bölgesinin dışına yayılamamıştır. Bu bölge bütün Afrika, Madagaskar, Mauritius ve Reunion adaları, Suriye, Irak, İran ve Arabistan ile sınırlıdır. (Ülkemizde de Mardin’de Suruç suyu çevresindeki bölgede hastalığa raslanmıştır.) Hasta kişilerce Antil adalarına ve Amerika’nın tropikal kesimlerine çok sık taşınmış olmasına karşın, konak olan yumuşakça türlerinin bulunmaması nedeniyle bu bölgelere yerleşmemiştir.

    Schistosoma mansoni ve barsak bilharziya hastalıkları

    Çok eskilerden beri bilinen bir hastalıktır. Tropikal Afrika, Madagaskar ve Arabistan’a özgü bu hastalık, köle ticaretinin yaygınlaşmasıyla Amerika’ya ulaşmış ve kendine uygun ara konağı bulduğundan yörede yerleşmiştir (Antil adaları, Venezuela, Brezilya’nın kuzeydoğusu).

    Schistosoma japonicum ve atardamar -toplardamar bilharziya hastalıkları

    Asya’da yaygın bir asalak hastalığıdır. Japonya, Formoza, Filipinler’de ve Çin’in bazı bölgelerinde raslanır.

    Schistosoma intercalatum ve göden barsağı bilharziya hastalığı

    En çok Kongo ve Gabon’da raslanır.

    KLİNİK BELİRTİLER

    Bilharziya hastalıkları üç evrede gelişir. İlk iki evre, bütün bilharziya hastalıklarında aynıdır.

    Serkeryaların organizmaya girişlerine bağlı olarak gelişen deri tepkileri

    Asalağın, sudan bedene girdiği bölgede batmalar ve kaşınmalar olur ya da bölgede bir döküntü (kızarıklık) belirir. Çoğunlukla bu evrenin pek farkına varılmaz.

    Yayılma ya da zehirlenme evresi değişiktir.

    Organizmaya giren asalak, olgunlaşmcaya kadar iki-üç aylık belirtisiz bir evre geçirir. Bu dönemin sonunda başlayan yayılma evresi de ilk evre gibi farkına varılmadan gelişir. Bazı hastalarda ateş, kurdeşen tipinde döküntü, baş ağrıları, öksürük ve karaciğer büyümesi gibi belirtiler görülebilir. Bu evrede, kandaki akyuvarların, özellikle de eyozinofillerin miktarı çok artmıştır.

    Klinik görünümler şistozomanın türüne göre

    Yerleşme evresi

    Üreme-boşaltım sistemi bilharziya hastalığı

    Sidik yolları kanamalarıyla yansır. Ender olarak bol miktarda (pıhtılarla) olan bu kanamalar, çoğunlukla pek az belirti verir (sidik çıkarmanın sonunda, hafifçe kanlı birkaç damla sidik). Kanamalara sidik torbası bölgesinde ağrılar, sidik çıkarırken yanma, zaman zaman şiddetli karın ağrıları eşlik edebilir.

    Hastalık tedavi edilmezse çeşitli ihtilatlara yolaçar:

    — çoğunlukla üreme organlarına da yayılması (kadınlarda dölyatağı borusu iltihabı ya da dölyatağı iltihapları; erkeklerde sidik borusu, prostat erbezi torbası iltihapları);

    — böbrekleri de etkileyebilen (süreğen böbrek iltihabı, böbrek yetmezlikleri) sidik torbası ve sidik borusu enfeksiyonları.

    Barsak bilharziya hastalıkları

    Belirtiler oldukça azdır ve hastalığı niteleyici değildir: İştahsızlık; sindirim bozuklukları; karın ağrıları; kanlı ishal.

    Karaciğer-dalak sisteminin etkilendiği durumlarda, hastalık ciddi ve tehlikeli bir biçim alır.

    Tamamlayıcı muayeneler Boşaltım sistemi bilharziya hastalığı

    Sidik merkezkaç yöntemiyle çökeltilerek, çökelekte Schistosoma haematobium yumurtaları aranmalıdır.

    Sidik torbası içine bakma (sistoskopi) muayenesinde, sidik torbasının çeperinde bulunan Şisto-zoma yumurtalarının tipik görünümleri incelenir.

    Röntgen filminde, sidik torbası bölgesinde kireçlenmeler oluştuğu ortaya çıkar. Damardan iyotlu karşıt madde verilerek sidik torbası filmi çekme, üreme-boşaltım sistemindeki bozunları ortaya çıkarır.

    Barsak bilharziya hastalığı

    Schistosoma mansoni türünün yumurtalarını dışkılarda aramak gerekir. Hastalığın dalak-karaci-ğeri etkilemesi durumunda, dalak toplardamarının basıncı ölçülmelidir. Dalağa iğneyle girilerek dalak toplardamarının ve kapı toplardamarı, sisteminin filmini çekme.ikaraciğer içindeki kapı toplardamarı yüksek basıncına yolaçar tıkanmaları ortaya çıkar.

    Bütün bilharziya hastalıklarında uygulanabilecek tamamlayıcı muayeneler

    Yayılma döneminde yapılacak kan formülünde, akyuvarların, özellikle parçalı tanecikli eyozinofillerin çoğalmış oldukları anlaşılır. Yerleşme evresinde kan bazofil düzeyi düşmüştür. Şistozomalarm kavşak noktası olan göden barsağmda yapılacak biyopsi, bütün asalakları ortaya çıkarır.

    En çok başvurulan bağışıklık testi, serumda antikorların saptanmasıdır.

    Asalakların yerleştiği karaciğerde, bağdokusu artışı sonucu bir sertleşme oluşur. Bazı hastalarda dalak ve karaciğer büyüyebilir. Karaciğer toplardamarında basınç yükselmiştir. Gene toplardamarlarda (yemek borusu ve göden barsağı toplardamarlarında) oluşan varisler kanamalara yolaçabilirler. Ayrıca karında büyük ölçüde asit (sıvı toplanması) görülebilir.

    Genel durum son derece bozulmuştur. Birkaç yıllık bir evrim sonucunda, hastalar aşırı zayıflama ya da sindirim sistemi kanamaları sonucunda ölebilirler.

    Schistosoma japonicum’un yolaçtığı bilharziya hastalığı

    Hastalık, Schistosoma mansoni’nin yolaçtığı bilharziya hastalığını andırır; ama bu hastalıkta zehirlenme belirtileri çok daha şiddetlidir (yüksek ateş, yaygın kurdeşen). Hastalık dalak ve karaciğeri çok erken ve tehlikeli biçimde etkiler.

    TEDAVİ

    Asalağa karşı ilaçlar

    Tedavide antimon türevlerinin (neoantimosan stibofen) damar içine iğneyle verilmesinin yerini, ağızdan nitrotiyazol türevi olan ambilhar verilmesi almıştır (1 hafta süreyle, beden ağırlığının her kg’ı için 25 mgr). Kusma, baş ağrıları ya da ruhsal bozukluklar, delice dengesizlikler gibi yan etkiler çok sık görüldüğünden, tedavi süresince hastaların sıkı bir gözetim altında bulundurulmaları gerekir.

    Cerrahi

    Dalak-karaciğeri etkileyen bilharziya hastalıklarında, kapı toplardamarının basıncı artarsa, cerrahi yöntemlere başvurularak, toplardamar kan akımı ana toplardamar üstünden sağlanır (sözgelimi dalak ve böbrek toplardamarları arasında ağızlaştırma).

    Tedavi sonrasında sidik ve dışkı muayeneleri, kan eyozinofil düzeyi ölçümü ve bağışıklık testleriyle, hastalığın evrimi sürekli denetlenmelidir. (Tedaviden sonra, kurtçukların yıkılmasına bağlı olarak antikor miktarları yükselir. 15-18 ay sonra ise normalin altına iner.)

    KORUNMA

    Bireysel korunma

    Salgın görülen ülkelerde, tatlı sularda banyo yapmaktan kaçınılmalıdır. Ancak, bu uygulama bölgeden geçen bir yolcu için geçerli olsa da, ülkenin yerlileri için olanaksızdır.

    Genel korunma Yumuşakçalarla savaşım

    Aşağı yukarı olanaksızdır. Yumuşakçaların yokedilmesinde kullanılacak kimyasal maddeler, sulu ortamda etkilerini yitirirler; ayrıca öteki canlılar (balıklar gibi) üstünde de zehirleyici etkileri vardır. Buna karşılık, sulama kanallarının aralıklı olarak kapatılarak, içinde bulunan yumuşakçaların ortadan kaldırılması ve yumuşakçaları yiyen balıkların (gambusia) yetiştirilmesi etkili sonuçlar vermektedir.

    Genel sağlık koruma yöntemleri

    Korunmada en etkili önlemler bunlardır.’ Kanalizasyon boruları döşeyerek suların kirlenmesinin önüne geçmek, pirinç tarlalarında gübre olarak kullanılmadan önce dışkıları asalaklardan arındırmak ve kullanılacak suları ilaçlamak, alınacak önlemlerin başlıcalarıdır.

    Ne var ki, bütün bu çabalara karşın, bilharziya hastalıklarının yaygınlığı gün geçtikçe artmaktadır.

    8 years once